ACTIO SITU

door Ronald Vliegen

Obscure milieuclubjes maakten er een fulltime hobby van om nieuwbouwprojecten stil te leggen en boeren tot wanhoop te brengen. Een abstracte doelstelling in de statuten was genoeg om zich overal mee te kunnen bemoeien. Tot voor kort in elk geval. De Raad van State verklaart in een recent vonnis Stichting Openbare Ruimte niet-ontvankelijk. De mogelijkheid om als organisatie te procederen om te procederen is volgens de Raad van State niet wat de wetgever beoogde.

Stelt u zich eens voor. U woont aan de rand van een dorp, vlakbij een groenstrook met wat struiken en bomen. In het dorp is een nijpend woningtekort en uw kinderen - alsook de kinderen van uw mededorpsbewoners - zullen moeten uitzien naar een woning elders, ondanks hun hechting aan de plek waar zij opgroeiden. Een lokale partij die bij de laatste verkiezingen een flinke winst behaalde met de belofte meer huizen in het dorp te bouwen levert een wethouder aan het college van Burgemeester en Wethouders. Deze wethouder gaat voortvarend aan de slag en kiest de groenstrook niet ver van uw huis als toekomstige bouwlocatie. U en uw buren zijn verheugd: eindelijk plek voor de eigen kinderen! Maar opeens is daar dan een club uit Amsterdam die zegt de belangen van knaagdieren en bomen te behartigen. Met diverse wetten in de hand veegt de club in een bezwaarschrift alle bouwplannen onderuit. Na een ellenlange procedure stelt de rechter de club in het gelijk; uw kinderen moeten alsnog op zoek naar een huis elders.

Zo’n club is (of was) de Stichting Openbare Ruimte. Stad en land struinden de leden van deze club af om in rechte op te komen voor “het streven naar een goede ruimtelijke ordening voor zowel mensen, dieren als planten”, zoals een van de doelstellingen uit hun statuten luidt. Sterker nog: iets anders deden zij niet. De werkwijze van dit soort clubs genoot enige bekendheid na de moord op Pim Fortuyn. De moordenaar, Volkert van der Graaf, was mede-oprichter van Vereniging Milieu-Offensief. Deze vereniging legde zich volledig toe op het procederen in het belang van het milieu. Met name boeren worden door clubs als Vereniging Milieu-Offensief tot wanhoop gedreven.

De Raad van State, Nederlands hoogste instantie voor bestuursrechtelijke geschillen, steekt nu een stokje voor de favoriete tijdsbesteding van deze beroepsprocedeurs. Volgens de Raad van State kan een rechtspersoon alleen als belanghebbende worden aangemerkt als dat ook uit de daadwerkelijke werkzaamheden blijkt. Enkel procederen valt daar niet onder, aldus de Raad van State. Een klap in het gezicht van Stichting Openbare Ruimte die bij monde van de door haar ingeschakelde jurist Wösten in het Brabants Dagblad stelt: “De stichting gaat net zo lang door tot zij weer door de Raad van State wordt toegelaten. Om die reden zijn de statuten inmiddels aangepast. En als ik papiertjes moet gaan rapen om in de ogen van de bestuursrechter het milieu te dienen, dan doe ik dat, hoe ridicuul dat ook is”. Een jurist die zich zo vereenzelvigd met zijn cliënt dat de werkzaamheden van de cliënt ook zijn eigen werkzaamheden worden lijkt mij eerder ridicuul, maar dat geheel terzijde.

Organisaties zoals Stichting Openbare Ruimte beroepen zich op een algemeen belang. Door dit in hun statuten vast te leggen maakt hun strijd voor bijvoorbeeld een beter milieu hen belanghebbende bij allerlei kleine, zeer plaatselijke aangelegenheden. Zoals de stankoverlast van een afvalverbrandingsinstallatie bijvoorbeeld. Of de uitbreiding van een nertsenfokkerij. De wet stelt echter ook, zoals de Raad van State deze week bevestigde, dat er sprake moet zijn van feitelijke werkzaamheden waaruit het belang van de organisatie blijkt. Maar vele milieuclubs hebben hierin een maas in de wet gevonden en zijn voltijds gaan procederen. Zij hebben gemeend dat de definitie van belanghebbende in het bestuursrecht een actio popularis inhoudt, een recht van eenieder van het volk om te procederen. Ook als diegene niet direct belanghebbende is.

Dat de Raad van State nu eindelijk eens procedeerclubs de voet dwars zet lijkt mij in overeenstemming met het recht. Het werd ook wel eens tijd. Een overgesubsidieerde sector van professionele milieufanatici teistert al te lang nieuwbouw- en infrastructurele projecten. Alle proportie is zoek en nog belangrijker: deze procedeerclubs horen niet in de rechtbank thuis. Zij proberen met juridische middelen politieke doelstellingen na te streven. De rechtbank is er echter om recht te spreken in geschillen, niet om de politiek te gijzelen aan de hand van wetten. En organisaties als Stichting Openbare Ruimte zijn vrijwel nooit direct betrokkene in een geschil; zij zijn dat enkel via een zeer gekunstelde constructie, via de statuten. Of zoals prof. mr. Ben Schueler in zijn oratie “Het zand in de machine” het stelde: “De bestuursrechtspraak is niet bedoeld om mensen tegen hun zin te beschermen. Men moet zoveel mogelijk voorkomen dat belangenorganisaties, door op te komen voor wat in wezen persoonlijke belangen van anderen zijn, treden buiten de oevers van het algemeen belang dat zij behartigen”.

In de definitie van belanghebbende zou de wetgever een geografisch component moeten bouwen. De directe betrokkenheid, in de meest letterlijke zin van het woord, dient centraal te staan. Dat kunnen ook organisaties als buurtverenigingen en burgercomitees zijn. Zolang het maar niet langer gaat om op abstracte beginselen gebaseerde clubs uit de andere kant van het land die van procederen hun levenstaak hebben gemaakt. Het gaat immers om rechtsbescherming, niet om het bedrijven van politiek met juridische middelen.

Het inbouwen van een geografische component bij het begrip belanghebbende kan overigens nog meer positieve aspecten hebben. Lokale belangenbehartigers en betrokken individuele burgers krijgen zo een steuntje in de rug. Het plaatselijke en regionale wordt versterkt ten opzichte van het landelijke en het gecentraliseerde. Recht en politiek worden zo dichter bij de burgers en gemeenschappen geplaatst waar het betrekking op heeft en is zodoende niet langer enkel iets wat “vanuit Den Haag” komt. Om het in mijn eigen potjeslatijn te vertalen: we moeten van actio popularis naar actio situ, naar het recht ter plekke om te procederen.

Toegegeven, het is ook een vorm van tough love. Burgers zullen uit de luie stoel moeten komen en hun belangenbehartiging niet meer aan professionals kunnen overlaten. Het boek zal het vaker moeten winnen van de televisie en burgers zullen zich werkelijk in hun omgeving en gemeenschap moeten interesseren. Dat is overigens in het voordeel van ons alleen, democratie en zelfbestuur kunnen alleen bestaan bij de gratie van daadwerkelijk participerende burgers. Alleen dan is democratie een waarborg voor vrijheid. Of zoals Francis Fukuyama het aan het einde van zijn boek De Nieuwe Mens stelt: “Ware vrijheid is de vrijheid van politieke gemeenschappen om hun diepst gekoesterde waarden te beschermen”.